(Kining maong sugilanon nakadaog sa Ikatulong Ganti sa Don Carlos Palanca Memorial Awards for Literature 2006-Maikling Kuwentong Cebuano.)


NAGPITI-PITI ang kalha nga iyang gipritohan. Ang hangin nga gikan sa kosina daw dunay gagmayng mga tudlo nga nanguhit sa iyang ilong; nagpahibalo nga nasunog na ang tabudlos. Apan wala siya magtagad niini. Mitapot ang iyang hunahuna sa basa-basa pang dugo nga mikampat sa likorang bahin sa da’g nga sayal ni Nana Leling.
Ingon sa wala makabatyag ang ugangan sa iyang nakita. Milaylay kini og Binol-anong awit samtang gitabog ang uway nga duyan. Ug mikiay-kiay kini nga gikumpas-kumpas ang walang kamot.
Nangurog ang iyang kaunoran. Nahinumdom siya sa giestorya sa iyang Nanay Teresa sa Mabini. Hibatyagan niyang ang iyang mga balhibo daw nahisama sa espada sa mga sundalo sa usa ka kasal. Gipanugnaw siya.
Sa dihang nahuwasan siya sa iyang gibati, miduol siya sa duyan ug dali-daling gibaswat ang nagkisikisi nga masuso. Mihunong sa paglaylay ang nakalitan nga tiguwang. Misipat kini kaniya.
“Naunsa ba nis, Lalia, magduwa pa gani mi!”
“Ay, Nana, ako pang patutyon ning bata,” pamakak niya sa ugangan dayong panampong niya sa ilong.
Apan miuliot na sa iyang panimhot ang gininhawa sa kanal nga nanglusot sa hilang ug nagda’g nga mga ngipon sa tiguwang. Gisahogan kini sa inalisngaw sa naugang ihi sa sayal niini.
“P-pauli na didtos inyo, Nana, uy! Ug pag-ilis kay tan-awa, g-gidugo ka!”
“Gidugo? Saba diha! Gidugo god! Haa ba?” Gihiling sa tiguwang ang likod sa iyang sayal. Mitudlo kini sa basa-basa pang dugo. “Ah, kini? Kini? He-he-he. Tuod, noh. Daga na diay ko? He-he-he. O, sige pauli na ko.” Miduol kini kaniya ug mihana paghalok sa masuso apan iyang gilikay.
“Si Lalia, mohalok ra gani ta.”
Gisipatan niya kini. Gitubag siyag kaway-kaway sa mga kamot niini.
“Babay, Undoy Jemar,” niini pa dayong gawas sa balay. Ug milaylay na usab kini sa kinaham nga awit.
Misulod siya sa kosina nga nagkurog ang mga tiil samtang gikugos ang anak. Gipaningkamotan niyang mokalma ang iyang pamatyag. Apan nagbubalintong sa iyang pangisip ang nakita niya sa ugangan samtang gihuphopan sa sugnod ug gikakhaan sa baga ang giprito. Wala siya sa hunahuna nga gialsa ang kalha gikan sa sung-agan, gipahimutang sa ibabaw sa abohan ug gihabwa ang midukot nga tabudlos. Nahibalik siya sa reyalidad paghilak sa masuso. Gidul-itan niya ang nagngangang baba niini sa wala niyang tutoy. Sa dihang nakatulog, iya kining gibalik sa duyan.
Migawas siya. Naagian niya nga nagdulag Step, No! sa hawan nga bahin sa may kilid sa sapa ang duha niya ka anak kauban si Miguel. Midiretso siyag rumbo sa balay ni Pina-Fidel duol sa tulay. Naabtan niya ang suod nga higala uban ang bana niini nga nanghayhay. Gibalitaan niya ang duha bahin sa iyang nakita sa ugangan.
“Unsa? Kanus-a ra, Lal?” ni Pina nga mihunong sa pagpanghayhay.
“Karon pa gyod, Pin. Gingilohan kong nagtan-aw.”
“Delikado nang ingon ana. Manaog nas mga bata ug bisan kanatong mga dagko,” sagbat ni Fidel.
“Nahadlok bitaw ko. Kanunay ra ba na sila moduol sa ilang lola.”
“Baori gyod, Lal. Baori gyod.” Sa ganay sa tingog sa higala, naseguro niyang sama kaniya, gitugkan usab kinig kabalaka sa mahimo unyang linugdangan niining tanan.
Gilabyog niya ang iyang panan-aw ngadto sa mga anak nga nagdula. Unya, nangurog ang iyang kaunoran. Nakita niya ang tigulang nga miduol sa mga bata. Nagpurong kinig asul nga panyo. Naggaak-gaak kining naglakaw hinimbang ang sungkod nga kahoy. Nagtiniil lang kini. Ug wala pa makailis og sayal!
Gitawag niya ang mga anak. Apan igo rang milingi kaniya ang duha nga nagpadayon sa pagdula. Iya kining giduol ug gipanglusi ang mga dalunggan.
“Naunsa bas, Lalia, pangdagmalan man ang mga bata!”
“Wa kay labot unsay akong buhaton!” Gibira niya ang duha ka anak.
Unya, ang anak ni Pina-Fidel kalit nga midagan pahilayo.
“Nana, baho! Nana, baho!” niini pa dayong pasalipod sa inahan.
“Unsay baho? Unsay baho?” Nagkarag-karag si Nana Leling nga hugot nga naghawid sa sungkod. “Komo ba kay tiguwang na ta, tinontohan ta! Mao ba nay gitudlo ninyo?”
Gisulugsulog gihapon kini ni Miguel nga ang ulo migimaw sa likoran ni Pina. Gibuyag ni Pina ang anak. Unya naglurat ang iyang mga mata nga nagtan-aw sa ugangan. Napunting ang iyang panan-aw sa sayal sa tiguwang.
“Hoy, Nana! Uli sa inyo, uy! Ayaw dinhi! Mangangin unya kag bata!” sa higala pa nga gibira ni Fidel apil na ang anak niini paingon sa ilang balay.
“Unsay mangangin?” Apan wala na ang gikaatubang sa iyang ugangan. Misulod na kini. Balabag sa palid sa pultahan ang mitubag sa tiguwang.
Mao usay pag-abot sa ugangan niyang lalaki.
“Nia ra man diay kang tiguwanga ka!”
“Saba diha, Eking! Naghulat baya tang Cirila. Mouli kuno karon!”
“Mouli ba diay to nga sa Hunyo pa man! Giango-ango kang tiguwanga ka!”
“Giango-ango nya! Ikaw ra!”
“Uli didto! Uli!”
Gitug-anan niya ang ugangang lalaki sa iyang nakita kang Nana Leling. Nangluspad ang pulahon niining nawong nga miguroy sa asawa.
Sa nalayo na ang duha ka tiguwang, gipinahan niya ang mga bata nga dili na moduol sa ilang lola.
“N-ngano man, Nay?” ni Alex nga nagpislit-pislit sa tuo niining kumagko.
“Basta paglikay gyod mo sa inyong lola! Roger! Hoy, Roger!” Gipayanghag niya ang ikaduhang anak nga nagdungo-dungo. “Nakasabot ka ba?”
Miyango ang bata.
“Ikaw, Alex?”
Miyango usab.
“Basta, ha, makita ko gani mong magduol-duol, bantay lang mo!”
Pag-uli niya sa balay, nadungog niya ang bagutbot sa ugangang lalaki gikan sa likod sa balay niini.
“Hooo! Naunsa na man kang tiguwanga ka? Nagtarak-tarak man ka diha!”
Sa kahingag niyang mahibaw-an ang unsa may gikasuk-an sa ugangang lalaki, misil-ip siya sa decorative ibabawg diyotay sa lababo. Nakita niyang giguroy niini si Nana Leling paingon sa pasongan. Gihuboan. Gipapungko tungod sa nagpusagak nga tubig sa gripo. Mora kinig bata nga gidigo sa amahan. Nagkutib-kutib ang baba niini samtang mihagikhik sab si Nana Leling. Sa nagluoyng kanal-kanal, nasipong ang dugo ug igit nga mitabid sa paa sa ugangan niyang babaye.
Nianang pagkabuntag, miadto siya sa balay ni Pina-Fidel kugos ang masuso apan wala siyay naabtan. Gitug-anan siya ni Ingko Saryo nga gidala sa magtiayon si Miguel sa Lim’s General Hospital. Ang gitaho sa amahan ni Pina midumbol-dumbol sa iyang dughan. Nahinumdom siya nga gibugalbugalan sa bata ang ugangan niyang babaye sa miaging adlaw. Miuli siya nga gisunggal sa kabalaka. Nagsugod na ang akong gikahadlokan.
Pag-abot niya sa balay, naabtan niyang namalikas ang iyang Tatay Enrique.
“Gikapoy na kog pauyon-uyon nimong tiguwanga ka! Bahalag buntason ka diha!”
Maoy iyang pagtuo nga nagkabingkil na usab ang duha ka tiguwang. Migawas ang ugangang lalaki nga padayong nagbagutbot. Dihang nakita siya, miduol kini kaniya.
“Lalia, adtoa sa tos Leling! Tiwasag hungit tong linugaw!”
“Di ko!”
“Hungiti sag kadiyot!”
“Di lagi ko!”
“Basta adtoa tong imong inahan,” niini pa nga misutoy paglakaw paingon sa kalsada.
Wala niya adtoa ang iyang ugangan. Hugot ug di na matuis ang iyang hukom. Mipasulabi kaniya ang naghuruhurong kahadlok. Apan kon dili niya adtoon, buntason usab ang iyang ugangan. Sa dihang miagi si Denden, nakahunahuna siyag paagi. Gitawag niya ang kuwang-kuwang.
“U-unsa man?”
“T-tagaan tikag diyes, hungiti sa si Nana. Dia, o!” Mikuot siya sa bolsa ug gikuha ang diyes pesos nga papel.
“Ikaw diay? Inyo nang tawo.”
“Sige na, Den, kadiyot ra bitaw. Himoon nakong baynte.”
“Baynte? Sige, ha! P-pero ambi una.”
Naglingo-lingo siyang mikuot sa nahibiling itayaay sa suwertres nga duha ka tagsingkong sensilyo. Gitahan niya kang Denden ang ilang gikasabotan nga abtik gidawat sa dalagang guwang.
Human mapahiluna ang nakatulog nga masuso sa duyan, misulod sila ni Denden sa balay sa iyang ugangan. Apan kutob ra siya sa gawas sa kuwarto sa silong. Si Denden ra ang iyang gipalahos. Ug aron makita niya ang manghitabo, giwahing niya ang puting kurtina nga gidayan-dayanan sa puti ug pula nga mga rosas.
Hinayng miduol si Denden sa iyang ugangan nga nagtakilid nga naghigda sa katre. Nag-atubang kini sa bungbong tungod sa bentana. Sa ulohan sa katre niini, adunay lamesita nga gitungtongan sa panaksan nga sa iyang pagtuo maoy gisudlan sa lugaw.
Gikuha ni Denden ang panaksan. “Nana! Nana! Hoy! Kaon tag lugaw, Na.”
Hingos-hingos ang gitubag sa tiguwang.
Misangpit na usab si Denden. “Nana, kaon aron baskog lawas.”
Apan wala gihapon kini motubag. Gialam-alaman kini ni Denden. Dugay ang gihimo niining pag-alam-alam. Hangtod nga milimbag ang tiguwang. Ang tinan-awan sa mga mata niini kulang sa kadasig.
“Maypa ka nakasabot sa akong kahimtang.”
Ang gibuhiang mga pulong sa ugangang babaye ingon sa mga udyong nga mitusak-tusak sa iyang kasingkasing. Duna man unta siyay gamayng nasabtan sa kahimtang niini apan kinahanglan nga iyang isalindot. Gusto kong mapanalipdan ang akong mga anak. Dako ba diay kining sala?
Gisugdan na ang paghungit ni Denden. Inanayng mihulma sa panagway sa tiguwang ang kadasig. Mipahiyom na kini. Mikatawa. Namuyaga sa naghilang ug nagda’g nga mga ngipon niini ang kangaya. Apan bisan pag nanampong sa ilong ang iyang gisuholan, miduyog kini sa kalipay sa tiguwang.
Humag pakaon, migawas si Denden nga nagkanta-kanta. Naglakaw nga nag-igwad-igwad ang sampot.
Sa nawala na sa iyang panan-aw si Denden, gikuha niya ang dagpas. Nanilhig siya sa nataran. Sa tanto niyang panilhig, nakita niyang gikahinabi sa ugangang babaye ang duha niya ka anak. Nanginit ang iyang dalunggan. Gisinggitan niya ang mga bata. Pagkakita kaniya, nanagan kini ug mirumbo sa ilang balay dala ang pipila ka dawin sa linung-ag nga hinog-sab-a.
Nag-ukun-ukon pagduol kaniya ang nangluspad nga mga bata. Nagpakiluoy ang ilang mga mata.
“Di ba giingnan ta mo nga dili moduol sa inyong lola? Gahi gyod mog ulo, ha!” Gitagsa-tagsa niyag panglusi ang dalunggan sa mga bata. Naghingos-hingos ang duha nga iyang gipasulod sa balay.
Ang naghinan-aw nga ugangang babaye mipaingon kanila. Dali-dali siyang misulod. Gitak-op niya ang palid sa pultahan ug gitrangkahan. Nanuktok ang tiguwang apan wala niya ablihi. Wala siya magtingog. Iya ra kining gilili sa bentana. Sa pagpunay niinig panuktok nga wala niya ablihi, mihunong kini ug mibalik sa pikas balay.
Gilusi na usab niya ang dalunggan sa duha ka anak. Ug wala pa siya makontento, gipawo ug gipawo niya sa dagpas nga milagapak sa sampot sa mga anak. Mikaga-kaga ang duha ka bata. Nabuhian nila ang gikuptang saging. Si Roger midagan paingon sa kosina samtang si Alex miatubang kaniya ug mihawid sa dagpas nga iyang gikuptan.
Dihay nanuktok sa pultahan apan wala niya tagda. Mihilak ang iyang masuso sa duyan. Iya kining gikuha ug gikugos. Unya iyang gipatutoy.
“Lalia! Lalia! Hoy! Abrihi ri!”
Sinati niya ang maong tingog. Iyang giablihan. Misulod ang iyang bana nga nagbitbit og duha ka asul nga balde nga wala nay sulod nga isda.
“Unsa na man say ilang sala nga gibinaboy na man sad nimo nang mga bata?”
“Ay, wa motuman sa akong gibaod nila nga di na moduol sa ilang lola!”
“Ngano man kunong di man nimo paduowon?”
“Paduowon nimo aron dag-on?”
“Unsay dag-on? Kay ngano man diay?”
“Gidugo si Nana gahapon, Pio! Manaog nang imong inahan!”
“Dug-on pa diay nang 71 anyos na? Di tingali to dugo, uy!”
“Wa ko limbongi sa akong mga mata! Dugo gyod tong mitagpas sa gisul-ob niyang sayal!”
“Ibutang tang gidugo… di unta nimo baoran ang mga bata nga moduow ni Nana. Ila god nang apohan!”
“Unsa man diay imong gusto, manaog nas Nana sa imong mga anak? Way problema sa imong inahan kay tiguwang na man. Apan ang imong mga anak? Daghan kog pangandoy alang nila, Pio! Tua bitaw si Miguel… naospital kay gidaog!”
“Naunsa man ka? Tuo-tuo man kas kinaraan! Bag-o na ang atong panahon karon!”
“Kay ngano ba diayg motuo ta! Naa ba diay mawa’ nato? Maayo nang managana ta! Ayha pa diay ta molihok kon duna nay madisgrasya?”
“Unya di na diay nimo paduowon nga mao ra may kalipay sa tiguwang ang mga bata?”
“Basta mao nay akong gusto! Kon dili ka, mas maayo pag mouli sa mis Mabini!”
“Naunsa ka na man, uy? Wa na ko kasabot nimo!” Gihakgom sa iyang bana ang nagkanipis niining buhok sa ulo. Milingo-lingo. Nanaguto. Sama sa gikumot nga papel ang nawong niini nga migawas sa balay… bug-at ang inugsang sa mga tiil.
Nagpatutoy siya sa iyang anak sa gawas dihang miabot ang ugangan niyang lalaki kauban ang ginganlag Biano nga gabasero sa ilang dapit. May nagsunod kanilang bayong-bayong nga nagpas-an og chainsaw. Midiretso sila sa likod sa ilang balay. Wala magdugay, mihagong ang chainsaw. Giduol niya ang gigikanan sa kabanha.
“Nganong gipagabas man na nimo, Tay?” Namugos pagsapaw ang iyang tingog sa dinahunog sa ngiponang makina nga paspas miusap sa usa ka bahin sa naghigdang gmelina. “Kaskohon ra ba na ni, Pio!”
“Ay, maayo ning tablahon pangandam anang giango-ango mong inahan!”
“Mananghid unta ka daan!”
“Mananghid pa diay ta nga hapit na man matigbak nas Leling? Kuhaon na nas Kahitas-an, uy!”
“Magbuot-buot man ka, Tay!” Mitalikod siya nga nagbagutbot.
Gisultihan niya ang bana paghibalik sa ilang balay apan igo ra usab kini sa pagbagutbot. Kay unsa pa may ilang mahimo? Natabla na ang kahoy.
Pagkagabii, mihigda siyag sayo. Luya ang iyang pamatyag sa lawas. Nagduda siya nga basin og gidaog usab siya sa iyang ugangan. Naghiwasa siya. Bisag unsaon niyag piyong ang iyang mga mata, molimbag sa tuo ug sa wala, wala gihapon siya abotag duka hangtod nga nagkaadlawon na lang. Ug sa dihang gibatyag na niya ang katulogon, gipugwat siya sa kusog nga singgit gikan sa pikas balay nga gisundan og danguyngoy.
Mitimbakuwas siya ug giyugyog ang bana nga naghigda sa lantay. Mibangon ang iyang gipukaw ug migawas. Pagkataudtaod, mibalik kini nga nanaguto.
“Naunsa pod nis Tatay nga giandaman na mag tablas Nana! Mora na man hinuog iyang gipanungo. Tan-awa, giduaw na hinuon nilang Mama Fernanda, Papa Yayong ug Mama Deding,” niini pa nga midiretso sa kosina ug nagtemplag kape.
Ang gipanghinganlan sa iyang kapikas mga igsoon sa ugangan niyang babaye nga taudtaod nang mibiya sa kinabuhing yutan-on.
Mag-udto na siyang nakamata ug nagduog-duog pa ang ulo. Dili pa unta siya gustong mobangon apan mapugsanon ang pagpamukaw sa iyang mga anak.
“Mama! Mama! Patay na si Miguel, Ma!” ni Alex nga migakos kaniya.
“Wa na miy kaduwa, Ma,” ni Roger usab nga naghingos-hingos.
Sa iyang nabati, gidumbol-dumbol na usab sa di masabot nga butang ang iyang dughan. Mao na kini ang akong gikahadlokan. Nagnuod na! Mga pulong nga naglaublaob sa iyang kahiladman. Daw sa pagahibatyagan niyang gihinay-hinayan na siyag kusukuso sa makusog nga bagyo. Ug labi pang mikusog ang kulyada niini dihang may nagpaninggit sa gawas dili halayo sa ilang balay.
Milili siya sa bentana. Si Fidel ang iyang nakita nga gibira-bira ni Pina.
“Peste, nang tiguwanga na!”
“Fidel, ayaw lagi! Wa pa ta kaseguro kon nanaog gyod nas Nana! Mahibaw-an bitaw na kon naa nay resulta sa awtopsiya!”
“Ayaw nag pugong-pugong diha! Wa man untay sakit si Miguel pero kalit lang naingon niadto? Wa nay lain, gidaog gyod to!
“Ayaw lagi, Fidel!”
“Buhii ko, Pina! Buhii ko!” Milugnot kini ug milugnot.
Giablihan niya ang pultahan ug migawas siya. Misunod usab ang iyang mga anak.
Nakabuhi na si Fidel sa pagkupot ni Pina sa ilang paggawas. Mikuhag bato nga igong makumkom ang lalaki ug gibuno ang pultahan sa balay sa iyang mga ugangan. Si Nana Leling ang migawas. Nagtuo siya nga mitanda na ang iyang Tatay Enrique sa baow niini atbang sa sementeryo sa ilang lungsod.
Gipaningot siyang naminaw sa tinubagay ni Nana Leling ug ni Fidel. Nakita niya sa nawong ni Fidel ang nagpangusmong tigre nga humahambat sa biktima. Gidasmagan niini ang tiguwang. Nawingig ang nawong sa iyang ugangan nga naigo sa suntok ni Fidel. Natumba kini. Nagping-it. Misayagit kini ug misiyagit.
“Diyos ko! Fidel!” Gigakos ni Pina ang asawa.
Misiyagit ang duha niya ka anak. Miduol kini kaniya ug gibira-bira ang iyang sayal.
“Mama! Mama! Si Lola!” Mihangad ang mga bata kaniya nga wala maggunok sa iyang gitindogan. Nabati niyang mitiyabaw usab si Jemar nga iyang gibiyaan sa katre. Apan wala na siya magtagad pa niini. Nahisama na siya sa tumbaga nga gitunaw sa kainit sa tinan-awan sa duha niya ka anak.
Wa siya makaantos. Midagan siya. Gisuntok-suntok niya ang likod ni Fidel. Ang lalaki nga gisakitan sa iyang gibuhat, miatubang kaniya ug giwitkan siya. Maayong pagkaigo ang iyang apapangig ug natumba siya. Mibalos siyag tindak, tindak ug tindak pa gayod apan gisawo sa hangin ang tanan. Mobalos usab unta si Fidel apan gipugngan na kini sa kalalakin-an.
Mibangon siya ug giduol ang ugangan nga nag-agungoy. Gihapyod-hapyod niya ang puti ug nagkalkag nga mga buhok niini.
“P-pasayloa ko, Na.” Gigakos niya ang ugangan.
Mitutok kini kaniya ug mihibi. Gibalosan siya og gakos niini.
Hibatyagan niya nga inanayng nanguyamang sa iyang apapangig ang kasakit sa suntok ni Fidel. Hapdos.
Hinay-hinay nga midagayday ang tubig sa duha ka busay sa iyang pagka tawhanon. Wala niya tuyoang mapaak ang wait nga nagkadugo. Ang init-init pa nga dugo nga nangitag kaagasan, inanay niyang gisaphod sa dila unya iya kining giugom ug gitulon.

(KATAPOSAN)

 
 

(Kining sugilagming ikapito nga pinasidunggan sa Gov. Gwen Garcia Literary Awards nga gipasiugdahan sa Sun-Star Superbalita niadtong Disyembre 2005.)

Nahigmata siya sa kusog nga yugyog sa iyang abaga. Sa iyang pagtimbakuwas, misugat sa iyang mga mata ang kapay-kapay ug kagiki sa 12 anyos ug autistic nga si Myla.
“Ka-ka-on k-ko, Ma-ma.”
Nanginit ang iyang dalunggan nga morag gikawras sa kaawayng tigre. Namalikas siya. Ug nakatilawg laparo ang bata.
“Hrrrr,” nangurog si Myla nga mipaak-paak sa tuong kumagko niini.
“Ah, mosukol ka na ha!” Giudyes niya ang dalunggan niini nga igo lang mingiwi. Mihangad kini kaniya sa tinan-awan nga nagpakiluoy.
“Ka-ka-on k-ko, Ma-ma.”
“Hilom diha! Wa tay makaon! Wa tay kuwarta! Ikaw ang nagdalag demalas bataa ka!” Gibuhian niya kini ug mipadulong sa kosina. Sa iyang pagbalik, nagdala nag baseyong lata. Ang baseyong lata nga gihimo nilang taksanan sa bugas.
Gihawiran ni Lea ang tuong kamot sa anak ug gibukhad ang palad.
“O, panglimos hinuon didto sa simbahan sa Sto. Niño. Daghan ang nanimba rong buntaga.”
“Ma-ma-ma,” nahunong ang dugang pang isulti sa bata sa dihang gikumot ni Lea ang baba niini.
“Hilom na! Mabun-og ka karon. Lakaw na hinuon aron dako kag agi.”
Mitutok kaniya si Myla ug milingo-lingo.
“Di-di-li… di-di-li.”
“Unsay dili!” Gibira niya si Myla pagawas sa barungbarong ug gitulod aron makalakaw. Apan ang bata nag-ukon-ukon sa paglakaw.
“Unsa ba? Di ka moadto o bun-ogon tika?”
Miduko si Myla ug hinay-hinayng milakang subay sa tulayng kawayan nga nagpanglingi kaniya ug unya motan-aw naman sa lata nga iyang gihatag. Sa dihang nalayo na, mibalik siya sa barungbarong ug midagkot og Champion. Nakatulo na siya ka stick. Sa ikaupat niyang dagkot nakapanglingabngab siya unya taudtaod giganoy ngadto sa kamingawan.
   Giokupar nila George ang usa ka lamesa sa suok sa Kabayan Videoke House.
“Ga, wala na ra ba ko tunghai.”
“O, unsay naa niana, di ipatangtang!”
“Di ba, matod mo, imo kong pakaslan?
“Ha-ha-ha! Kasal? Nagdahom kang pakaslan ko ang sama nimo?”
Mitindog siya ug midagan. Midagan ug midagan. Nahasum-ok siya sa langob ni Tess nga mahinangpong miabiabi kaniya. Gipaambit siya sa bulawanong aso nga gipakamutya sa higala. Ang kaanindot sa iyang gibati miduyan kaniya sa kawalaan. Nakatulog siya.
Pagbuka niya sa iyang mga mata nagngisi ang pulahon, sungayan ug ikogan nga tawo sa iyang atubangan. Midagan na usab siya ug midagan. Apan gigukod siya sa tawo nga mokatawa unya motawag na man sa iyang ngalan.
Misangko siya sa dead-end nga eskina ug naabtan siya sa tawo. Gihawiran siya. Nakasiyagit siya sa kainit sa mga kamot niini. Mora siyag giganggang.
Nahigmata siya. Apan ang iyang damgo nahimong tinuod. Nagdilaab ang kalayo sa iyang palibot. Nasunog ang ilang barungbarong! Gisap-ongan niya ang ilong apan nakahanggap na siyag daghang aso. Inanay siyang natumba. Sa wala pa siya mawad-ig panimuot dihay misulod ug mibutad kaniya.
Diha na siya sa ospital mawaswasi sa panimuot. Hibatyagan niya ang pagpanakit sa iyang panit ilawom sa mga benda. Sa iyang tupad nga katre naghigda usab si Myla. Duna usay mga benda sa nawong og lawas. Gitug-anan siya sa doktor nga si Myla ang nagluwas kaniya.
“M-ma-ma, d-dag-h-han s-su l-lod l-la-t-ta. P-pa-pel p-pi-so,” bungat sa anak nga mitan-aw kaniya nga mikisdom dayon ang panagway. “A-apan s-su-nog.”
Milabhag ang pahiyom ni Lea ilawom sa mga benda sa nawong. Buot niyang gakson og hugot si Myla. Usa ka gakos sa inahan nga dugay nang naghikaw og pagmahal sa anak, apan dili niya mahimo. Morag gipanghiwa ang iyang mga panit sa dihang mihana siya sa pagbangon. Mitulo ang iyang mga luha.

(KATAPOSAN)

 
 

“IBALIGYA na nato kanang panagatan!”
    Mihunong siya sa pagwaswas sa tagomong sweetshirt ug abohong jogging pants sa berdeng planggana nga Orocan. “P-pero, Nay, wa na miy magamit sa pagpanagat?”
   “Wala nay pero pero. Nagkasabot na mi si Pani nga kuhaon niyag singko mil ang sakayan apil na ang makina ug ang pukot! Ug ikaw magpa-boy ka na lang sa Manila total nakahuman ka namag elementarya!”
           Hibatyagan niyang ingon sa mikagiw ang kagutom nga iyang gibati kaganina sa ilang pagdunggo. “A-anugon man god kaayo, Nay.”
“Unsay anugon… anugon diay nang mga demalason man mong dagko. Nagkaparehas lang mo anang giangu-ango mong apohan! Hmpp!”

Mibiya ang inahan kaniya nga nagputak-putak. Mipaingon kini sa tindahan ni Lucing diin sa kilid dunay bingohan. Nagkatapok na ang mga ungo sa bingo. Diha na si Pesya nga naglu’go sa bolahan ug sila si Rolly, Waning, Bulit ug Tosa. Nanaglutok ang ilang mga mata sa bingo card nga gihat-ad sa plywood nga lamesa.
Milingo-lingo si Victor sa nakitang dakong kausaban sa iyang inahan. Mibalik siya sa pagwaswas ug gitapos kini. Unya gibulad sa hayhayang kawayan ang i-ugsoray.

“Victor, pamahaw na!” Ang iyang Lolo Enrique ang nangagda nga gikuwadro sa bukas nga bentana.
“Mosunod na ko, Lo!”
“Sige, pagdali labon kay init pa ring nilaw-oy.”

Apan wala dayon siya mosulod sa balay. Milingkod hinuon siya sa lantay sa kilid sa ilang balay. Naglatagaw ang iyang hunahuna nga milantaw sa taob nga dagat nga nagpabuhagay sa dagkong mga balod sa lapyahan samtang namuti ang lawod niini. Sa iyang tan-aw, hapit na moentra ang habagat. Hinapos na sa Hunyo. Miingon ang iyang Tatay Pio nga sa bulan sa Hulyo mosugod na sa pagtira ang habagat. Ang dagkong mga balod ug kusog nga ulan. Ang daghang unos ug bagyo. Ang kalisod ug kagutom sa mga mananagat.

Gitutokan niya ang nanag-asod nga dagkong mga balod. Gikan sa iyang gilingkoran, madungog niya ang kusog nga hinagapak sa mga balod nga mangapusgay sa dagkong mga bato nga gi-riprap sa Bitaugan Day Care Center. Apan may lain pang balod nga bisan wala niya makita hibatyagan niyang labihan kakusog ang hinagapak niini diha sa iyang kahiladman. Dinhi, ingon sa nadungog niya ang hagawhaw nga tingog sa iyang Tatay Pio nga bisan unsa ang mahitabo dili ibaligya ang panagatan. Kini ang gihangyo kaniya sa iyang amahan usa ka adlaw niana sa ilang pagpanagat. Ug bisan natingala sa lihok sa amahan, misaad siya nga ampingan ang panagatan ug gamiton alang sa kabulahanan sa ilang pamilya.

Mahal sa iyang tatay ang panagatan. Nakita niya kini diha sa halos adlaw-adlaw niining paghinlo ug pag-ayom-ayom sa mga daot sa sakayan, sa paghinlo sa 3 HP nga Briggs & Stratton, ug sa pagpuna sa tastas nga bahin sa pangtulingang pukot. Kini ang naghatag niyang kasibot nga panggaon usab ang butang nga gimahal sa amahan nga taudtaod nang nawala sa ilang kiliran.

Kon ania pa ang iyang tatay, dili maingon niini ang iyang nanay. Sukad nga nawala ang iyang tatay, nawad-an og paglaom sa kinabuhi ug naungo sa bingo ang inahan.

Linaw niadto ang dagat apan milapas na sa usa ka adlaw wala pa makauli ang iyang tatay. Ila kining gipangita sa panabang sa mga silingan nga dunay pumpboat. Nakaplagan man tuod apan panagatan ra ang diha ug wala ang iyang amahan. Gituohan nga giatake kini sa kasingkasing ug nahulog sa dagat. Kon makauban siya sa pagpanagat sa wala pa mahanaw ang iyang tatay, kanunay siyang makasaksi nga pangbikogan kini. Maghiwid-hiwid ang amahan sa lawas niini ug magpamaak sa wait.

Hangtod karon, wala silay kasayoran kon hain na ang lawas sa iyang tatay. Kon buhi pa ba kini o patay na. Lapas na sa pito ka buwan nga wala makita ang lawas sa amahan maong giisip nga patay na kini ug gipangadyean. Apan sa iyang kahiladman, dakong buhi ang iyang amahan.

Sa pagkawala sa iyang amahan, siya ang gibasol sa inahan. Nag-itos kinig kaligutgot kaniya hangtod karon. Kay kon miuban pa siya niadtong adlawa dili unta kuno mawala ang iyang tatay kay duna may makatabang niini. Apan nahitabo na ug bisan sakit, gidawat niya ang kamatuoran.

Sa iyang hunahuna, kon madayon sa pagbaligya ang panagatan, mawad-an sa bili ang saad niya sa amahan. Matunaw kinig modugang sa kaparat sa dagat. Anugon nga ibaligya ang panagatan kay mapuslan pa kini. Kini ang mahimo niyang kapanginabuhian samtang nagtigom-tigom siyag ipangmatrikula aron makaeskuyla sa hayiskol. Magtulo na ka tuig siyang na-estambay human mogradwar sa elementarya. Ug gusto usab niyang makatabang sa inahan sa mga gastoon sa iyang mga manghod nga sila si Ester ug Lenlen nga nagtungha sa elementarya.

   Sukad sa pagkawala sa iyang tatay, wala na siya kapanagat. Gusto niyang managat gamit ang panagatan sa iyang amahan apan walay usang misugot sa iyang mga gihangyo nga mouban kaniya. Sa iyang hunahuna, maong walay misalig kaniya kay diyotay pa ang iyang hibangkaagan sa pagpanagat
Miboluntaryo ang iyang Lolo Enrique nga maoy mouban kaniya. Nagduha-duha siya sa pagpauban sa apohan kay tiguwang na kini ug sa tan-aw niya dili na kini makasugakod sa pagpanagat ni sa katugnaw sa kaadlawon. Huyang na kinig tuhod. Apan namugos ang apohan hangtod nga nakombinser siya niini.
Misulti kaniya ang iyang lolo nga nanigulang na kini sa pagpanagat. Bisan unsa na lang nga matang sa pagpanagat ang ubanan niini sama sa pagpangbangsi, pagpaninsoro, pagpamilak og sanga, pantihan, ug bisan iho ug uban pa. Ug dili na maihap sa tudlo niini ang nasinati nga bagyo ug unos sa lawod samtang nanagat. Nadungog niya kaniadto nga kining iyang apohan maoy kinaisogan sa tanang mga mananagat sa iyang panahon kay sa daghang higayon nga adunay masa’y nga iho sa pukot, ambakan man ug layogon. Apan sukad siya nakamatngon og buot, wala siya mahinumdom nga nanagat kini. Ang adlaw niini atua gitingob sa pag-atiman sa umahan atbang sa sam-ang sa lungsod.

   Sa usa ka semana nga pag-uban-uban sa iyang lolo sa panagatang pangtulingan, wala pa sila sukad makakuha. Sa matag dunggo nila sa baybayon sa Bitaugan, walay misugat nila. Nagtago ang mga manahikay. Bisan mga anino nila way makita sa tapukanan ilawom sa punoan sa Bitaug. Abtan pa silag udto usa madahik ang sakayan.

Nadungog niya gikan sa mga tabi-tabi nga kining iyang apohan maoy nagdala og demalas. Kay sa ilang pagpanagat, nagsul-ob kinig itom nga bota ug nagtikos og sundang talinis. Wala siya moreklamo nga gihimo kini sa apohan kay sa iyang hunahuna dunay dakong rason ang tiguwang.

   Dako ang iyang kahisagmuyo nga wala silay kuha, apan maluoy siya sa iyang apohan nga maoy han-okan sa tanan. Apan bisan og bugal-bugalan, wala siyay igong kaisog nga mopakgang sa mga tawong magbuhat sa ingon sa iyang apohan. Miuk-ok ang iyang dila.

Sama gahapon nga nahiagi sila sa tubaan ni Lina-Ado. Gisu’g-so’g ni Penoy ang iyang lolo nga, “Way umahan sa dagat, King. Maypag magtanom kag kamotes Wawog.” Lab-as pa sa iyang panumdoman ang mga pulong nga giluwatan ni Penoy nga nagpamahid sa laway nga wala mabugto sa pagpangluwa niini.
“Pagbuot sa dagat. May grasya ra gihapon ugma.” Kini ang gitubag sa apohan.

   “Hoy! Ayaw ninyog kataw-i si Eking, Do. Iya rang gibilin sa dagat ang isda. Ugma iya tong kuhaon! Ugma kon dili na parat ang dagat!” Kini ang sagbat ni Ano Pangag nga nagpahugyaw sa mga nanag-inom nga pula-pula na ang mga nawong.

   “Palinaig usa ka sakong insenso ug usa ka sakong kamanyan, King! Matangtang lagi nang demalas nga namilit sa imong lawas!” dugtong ni Penoy nga nagpakatawag samot sa kalalakin-an.
   Naputol ang dagayday sa iyang paghanduraw dihang may mitupad og lingkod kaniya. Ang iya diayng Lolo Enrique.
   “Pamahaw na. Buntason ka baya.”
   “Nawala ang akong gana, Lo.”
   “Giproblema mo ba ang gisulti sa imong inahan?”
   Gitutokan niya ang apohan. Napangagpas niya nga nakadungog ang apohan sa gipanagsultihan nila sa iyang inahan kaganina sa poso. Niini, miyango-yango siya.
   “Wa tay mahimo,” giagbayan siya sa apohan ug gipikpik ang abaga.
   “A-Apan, Lo, anugon kaayo.”
“Desidido na ang imong inahan. Siya ang may dakong katungod niana.”
“Duna pa tay mahimo, Lo. Managat gihapon ta. Wa pa bitaw habagat. Basin ra diay maluoy na nato ang dagat, ha, Lo?”

   Milantaw ang tiguwang sa dagat. Naghapyod-hapyod kini sa puti niining bungot. Unya mitan-aw kini kaniya ug miyango-yango. Mipahiyom siya. Mibalos ang iyang apohan ug gipikpik na usab ang iyang abaga. Nanindog sila ug misulod sa balay.

BAG-O pang misubang ang Adlaw apang gitagoan na kini sa naglugitom nga mga panganod. Nalandong ang ilang nahimutangan ug namugnaw ang hangin. Gilantaw niya ang piliw. Maklaro pa ang Pinakpakan nga nagputi sa liogan sa bukid sa Agibobow. Ang minahan sa limestone nga daw usa ka babaye nga gihuboan sa sapot maoy nahimong parola sa mga mananagat sa Bitaugan.
 
Ang iyang Lolo Enrique nga kalmadong naglingkod sa takob sa makina, miyuko ug ang duha ka kamot gituslob sa dagat. Mihakop kinig tubig ug gihilam-os sa nawong nga nabanwa sa puti nga bungot. Miigham kini dayong tangtang sa payadpad ug gikuha ang nakasukip nga posporo. Sa posporo, gikuha usab niini ang nilikit nga tabako ug giduom sa baba. Unya, misugod kini sa pagmama.

   Mikalit pagtindog ang tigulang ug minanaw sa piliw. Misiwil sa likoran sa apohan ang tumoy sa sakoban sa sundang talinis nga gitikos niini. Mora kinig usa ka manggugubat nga nahisalaag sa dagat. Sa iyang banabana mga duha ka dangaw hangtod sa puloan ang gitikos niining sundang.

Mitindog usab siya ug nanghawid sa palo. Gisundan niya sa pagtan-aw ang gilantaw sa apohan. Duot ang gitanoran niini nga miungad paingon sa ilang pukot. Apan nawala ang duot nga layo-layo pa sa pukot. Ingon niini ang lihok sa duot sahi sa miaging mga adlaw. Motunga unya kalit nga mahanaw. Motunga. Mahanaw.
Mibalik sa paglingkod ang tiguwang. Unya gihubo niini ang itom nga bota ug gilusbog-lusbog dagat. Dugay.
   Mihunong kini sa paglusbog-lusbog. Gialsa ug gituali-tuali niini ang itom nga bota. Unya, gibalik kini sa pagsul-ob dihang wala nay mitulong tubig.

Pagkataudtaod, mitindog na usab ang tiguwang. Ug, mikulismaot ang panagway niini nga minanaw sa gitaktak nilang pukot. Sa lawod nga bahin sa pukot, nagkala-kala ang dagat. Giluwa sa iyang lolo ang gimama nga tabako ug milingi kaniya.

   “Doy, dali birahon na nato! Naay su’g!” sa apohan nga mipahiluna sa ulin ug gikuha ang bugsay.
   Pagkabati niya sa pulong su’g, abtik siyang milihok. Dali-dali niyang gidulong ang pisi nga nagsugpong sa tumoy sa pukot ug gibira. Mibugsay usab ang iyang lolo. Sa nakab-ot na niya ang palutaw nga bolang kristal, mipuwesto siya sa tinggaan ug ang iyang apohan misunod pagpahiluna sa patawan.

   Sa unang tingga nga iyang nabira, dihay mituong nga tulingan. Diha sa iyang hunahuna nga sa ilawom diay midasmag ang duot. Budlison ang kadagko. Niini, paspas ang iyang mga kamot nga mitangtang sa mga tulingan. Apan naglisod siya sa uban kay maayo ang pagkalimin-limin sa nylon nga pukot. Ang iyang apohan mitabang na kaniya sa pagpanangtang.

   Matag karon ug unya, magpanglingi ang apohan sa su’g. Diha na sa ilang duol ang kala-kala. Ang pataw sa pukot dili na makita.

   “Doy, ayaw nag tangtanga! Idiretso nag karga! Naa na ang su’g!” Nasihag niya sa panagway sa apohan ang miluta nga kalalaka. Napuno na ang bodega sa ulin sa ilang kuha. Ang duha ka sako ila na usab nga nasudlan ug karon padayon pa sila sa pagpanangtang.

   Labihan na kagahi nga birahon ang pukot. Tanuktok na kini. Hibatyagan niyang nanagko ang iyang mga ugat sa bukton sa ilawom sa gisul-ob niyang tagomong sweetshirt. Magkatunga pa ang ilang nakarga sa usa ka libo ka metros nga pukot.

   Gianinaw niya ang mitanuktok nga pukot. Naglagom pa kini sa nalimin nga mga tulingan.
   “Doy, paspas!”

   Apan dili na madala sa pagbira ang mitanuktok nga pukot. Hinurot na ang iyang kusog sa pagbira, apan mas kusog ang alkontra nga bira sa ilawom sa dagat. Mitugob na ang sakayan ug gamay na ang naglutaw niini. Ang iyang nakita wala usab malilong sa iyang apohan.

   Mingitngit na og samot ang ilang nahimutangan ug mao usab ang pagpamugnaw sa hangin nga midagpi sa iyang nawong. Ug ang mga balod nadugangan usab ang kadagko. Sa lawod nagsugod na pagpahungaw sa kapungot ang unos. Kusog ang mibuhagay nga ulan nga miabot sa ilang nahimutangan.
Nahumod sila sa ulan. Dinhi, mikurog ang iyang kalawasan. Ug, mao usab ang iyang apohan.

Apan, bisan nangurog ang kamot sa iyang lolo, mihulbot kini sa sundang talinis ug gitabtab ang pukot nga may mga tulingan pa nga nalimin. Ang naputol nga pukot dali nga gibira sa dagat. Niini, migaan ang gidalang kabug-at sa sakayan ug nakuhaan ang iyang kabalaka.

   Gikarga nila ang tumoy sa nahabilin nga pukot nga nagkadugo ug gitabonan sa tabon nga gama sa sakos FILMICO. Miapaw sa luwang ang pukot nga gitabonan. Unya, gidulong niya ang nilukot nga layag.
“Lo, ang layag!”
“Ay na kanag iisa!”
Mao na lay gikuha ni Victor ang pisi nga bunlotay sa makina ug gipaandar kini samtang nagligwat ang apohan sa ulin.

Mipalyar ang una niyang pagbunlot. Giusban niya. Mao gihapon. Iya na usab nga gibunlot ug miandar na kini. Nakaginhawag luag si Victor nga nakigbaylog puwesto sa apohan. Mipuwesto siya ulin samntang ang iyang ulo sa tabon sa makina ug maoy nagkupot sa timon nga kawayan.

Apan wala silay makita nga piliw. Ang kusog nga ulan ug kangitngit ang girumbo sa sakayan.
   “D-Dili makita ang Pinakpakan, Lo!”

“Rumbohon na lang nato ni! Piliw na tingali ang unahan niana!”

Hinay-hinay nga miaginod ang sakayan nga gilamba-lamba sa balod. Mingkurog ang duha ka katig nga nagbanos-banos pagpanukod sa tubig-dagat. Nanghawid siyag maayo sa takdoan. Sa matag hapak sa balod sa sakayan mohunong siya sa pagginhawa. Gawas sa ulan, nakahilam-os na usab siya sa nanuasik nga tubig sa hapak sa balod sa sakayan.

Nangurog ang iyang kamot nga mikab-ot sa limas nga ginama sa pinutol nga galonang plastik. Duna kiniy higot nga ang pikas tumoy sa nylon nakahigot usab sa tarik. Niini, misugod siya sa paglimas. Ang iyang paglimas nakiglumba sa pinitik sa iyang kasingkasing. Ug wala siya mohunong bisan padayon nga nangurog ang iyang kalawasan.

“Brrrhhhh!” Nagpangurog usab ang iyang lolo nga hugot nga nagpugong  sa timon.

Sa daklit, nasaylahan sa dakong balod ang sakayan. Gidoble niya ang kapaspas sa paglimas. Apan misayla na usab ang laing dakong balod. Nakaligo ang makina ug ang katunga niini nahumol sa tubig. Ang gamayng buho sa tambutso niini nasudlan usab sa tubig. Unya, miubo-ubo kini nga ingon sa giposasan ang kusog. Mihingos-hingos. Miubo-ubo unya miawop.

Gibira sa apohan ang reserbang pisi nga gama sa abaka ug gihigot sa tarik duol sa paluhan. Dali niining gibaatan ang baba sa duha ka sako sa tulingan. Unya, ang tumoy sa pisi gihigot sa iyang lawas.
Misalya na usab ang laing balod nga milapaw sa luwang. Dinhi, miungot na ang sakayan.

Miambak ang tiguwang nga nakabota pa. Ug siya misunod sa pag-ambak. Ang tabon sa bodega sa isda nabukas ug milutaw ang mga tulingan. Milangoy siya aron kuhaon ang nanglutaw nga mga isda.

“Victor, pasagdi na kana! Paningkamoti hinuon nga…!” Apan naputol ang pagpamulong sa iyang lolo. Gihapak kini sa dakong balod ug gidala palayo sa sakayan. Nag-igpaw-igpaw ang ulo ug kamot niini. Naningkamot kini sa paglangoy.

“Lo! Lo!” Buot niya kining apson apan gipugngan siya sa gihigot nga pisi sa iyang hawakan. Ang iyang tingog giputol-putol sa ulan ug gihigop sa naghaguros nga hangin.

Ang kamot sa apohan nga nangitag kakaputan, gidula-dulaan sa mga balod nga misamot og duon niini. Hangtod nga gitagoan na kini sa kangitngit sa dagat. Naluom ang bakho sa iyang dughan.

Samtang naglusbog sa dagat ug gisalya-salya sa dagkong mga balod ang sakayan, limasan niya ang luwang. Limasan ug limasan. Apan padayong gilapawan sa tubig ang sakayan.

MILURANG ang unos. Apan padayon ang hinay nga paglimas sa nagkurog niyang kamot. Ug kon nangurog man ang iyang kalawasan, labing nangurog ang iyang kahiladman. Ania pa siya sa lawod ug naglusbog sa dagat. Naglaublaob sa iyang hunahuna nga dili na niya makita ang iyang Nanay Lalia ug ang iyang mga igsoon. Niini, mitibi siya.

Natupsan na siya sa paglaom dihang nabati niya ang andar sa usa ka makina. Usa ka pumpboat ang nagkaduol sa iyang nahimutangan. Gibati niya ang lahi nga kalagsik. Giwara-wara niya ang duha ka kamot.
Gitabangan siya sa mga mananagat nga mibangal kaniya sa paglimas sa sakayan.  Ug dihang napalutaw, giguyod ang sakayan paingon sa piliw.

Haduol na sila sa baybayon nga naaninaw niya ang daghang mga tawo nga nagkatapok duol sa punoan sa Bitaug. Nakita niya ang iyang Nanay Lalia nga nagyaka sa balason nga bahin baybayon ug diha usab ang iyang mga igsoon nga migakos sa ilang nanay. Mitindog siya ug giwara-wara ang mga kamot. Sa pagkakita nga modunggo na ang iyang gisakyan, ang iyang inahan ug mga manghod nanindog ug midagan paingon sa lapyahan. Nagpanawag sila sa iyang ngalan.

Usa manaog sa sakayan, gilingi niya ang lawod. Gipaak niya ang nangurog niyang wait. Mihunghong siya og pangaliya sa hangin alang sa iyang Lolo Enrique. Nabug-os sa iyang kahiladman ang pagtuo nga ang apohan usa ka matuod nga anak sa dagat, nga bisan ang nagdaot nga panahon dili makatundag sa kasingkasing niini.

KATAPOSAN

Kining maong sugilanon maoy nakakuha sa Ikatulong Ganti sa Gawad Komisyon 2007 nga gipasiugdanan sa Komisyon Ng Wikang Filipino. Ang pagpasidungog gipahigayon sa Bayview Park Hotel niadtong Agosto 31, 2007 sa pagtak-op sa pagsaulog sa Buwan Ng Wika.